Wykłady

Krótka historia narodzin i dorastania instrumentu zwanego fortepianem

Planowany wykład będzie poświęcony powstaniu nowego instrumentu zwanego w dorosłym wieku fortepianem, rozwojowi jego konstrukcji w powiązaniu z ewolucją muzyki na instrumenty klawiszowe. Wspomniana będzie również pozycja jaką zajmował w kulturze muzycznej w poszczególnych etapach jego stosunkowo krótkiego żywota (ok. 320 lat). Przede wszystkim zostaną omówione najważniejsze wynalazki zastosowane w instrumencie w trakcie ewolucji jego konstrukcji. Jeśli czas pozwoli to wspomniane będą też zakresy terminologii odnoszącej się do instrumentów zabytkowych, historycznych i współczesnych.

Beniamin Vogel, emerytowany prof. Uniwersytetu Szczecińskiego (Katedra Edukacji Artystycznej) i docent Instytutu Muzykologii Uniwersytetu w Lund, Szwecja. Specjalizuje się w instrumentologii. Absolwent muzykologii na Uniwersytecie Warszawskim (1973), gdzie uzyskał stopień dra w 1977 (Instrumenty muzyczne w kulturze Królestwa Polskiego 1815 1914, Kraków 1980) i habilitował się w 1988 (Fortepian polski. Budownictwo fortepianów na ziemiach polskich od poł. XVIII w. do II wojny światowej, Warszawa 1995), i gdzie był zatrudniony do 1994 roku. Jest także autorem Słownika lutników działających na historycznych i obecnych ziemiach polskich oraz lutników polskich działających za granicą do 1950 roku (Szczecin 2007; wyd. 2 Bydgoszcz 2019) i katalogów: Kolekcja Zabytkowych Fortepianów im. Andrzeja Szwalbego w Ostromecku (Bydgoszcz 2016) oraz Kolekcja Zabytkowych Fortepianów Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku (Opatówek 2020); artykułów w fachowych czasopismach polskich („Ruch Muzyczny”, „Muzyka”, „Rocznik Chopinowski”) i zagranicznych („Journal of the American Musical Instrument Society”, „The Galpin Society Journal”, „Svensk Tidskrift för Musikforskning”), haseł słownikowych i encyklopedycznych (Encyklopedia muzyki, PWN; Encyklopedia muzyczna PWM; Polski Słownik Biograficzny; Encyklopedia Gdańska; Encyklopedia Szczecina; Encyclopedia of Keyboard Instruments, New York 1994; Die Musik in Geschichte und Gegenwart, wyd. 2, Bärenreiter 1999-2007; The Grove Dictionary of Musical Instruments, wyd. 2, Oxford 2014). Współautor portali internetowych Instytutu Muzyki i Tańca: Polskie ludowe instrumenty muzyczne (2014), Fortepian w zbiorach polskich (2015) i Skrzypce w zbiorach polskich (2016). Członek Związku Kompozytorów Polskich, Związku Polskich Artystów Lutników, American Musical Instrument Society i Svenska samfundet för musikforskning, a także członek Rady Programowej Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina (w latach 2007-2011) i członek honorowy Stowarzyszenia Polskich Stroicieli Fortepianów.

Główne problemy/wyzwania w rekonstrukcji fortepianów z epoki

Na wstępie należy opisać charakter instrumentów Chopina oraz sytuację manufaktur fortepianowych w latach 1820-1850. W części głównej opowiem o typowych uszkodzeniach, metodach renowacji i znaczeniu właściwego materiału.

W 1993 r. pianista i późniejszy mistrz budowy fortepianów Gert Hecher założył warsztat zajmujący się renowacją zabytkowych fortepianów, który od 2000 r. nosi nazwę Klavieratelier. Zakład ten specjalizuje się w fortepianach historycznych i wczesnonowożytnych. Od tego czasu on i jego zespół restaurują i handlują pianinami powstałymi od ok. 1780 r. do II wojny światowej. Skupia się przede wszystkim na fortepianach z mechaniką wiedeńską, ale także na fortepianach francuskich.

Fortepiany Klavieratelier są często używane podczas koncertów, np. w słynnej Złotej Sali wiedeńskiego Musikverein, w wiedeńskim Konzerthausie, na ważnych festiwalach, a także w nagraniach płytowych, na których grają znani i sławni muzycy. Sam Gert Hecher występuje od czasu do czasu jako pianista.

Rozwiązywanie podstawowych problemów związanych z fortepianami wiedeńskimi

Paul McNulty jest producentem światowej sławy fortepianów, znanych z najwyższej jakości wykonania. Budową instrumentów zainteresował się po studiach muzycznych w Peabody Conservatory w Baltimore. Ukończył technikę fortepianową w North Bennet Street Industrial School w Bostonie, gdzie uzyskał uprawnienia cechowe jako egzaminator strojenia.

Paul McNulty wykonał ponad 300 fortepianów. Jego kopie Silbermanna, Steina, Waltera, Hofmanna, Fritza i Grafa są używane do koncertów i nagrań w najbardziej prestiżowych salach koncertowych i operowych, są własnością wybitnych muzyków i czołowych instytucji muzycznych, takich jak Nikolaus Harnoncourt, Paul Badura-Skoda, Malcolm Bilson, Ronald Brautigam, Warszawski Instytut Chopinowski, Klassik Stiftung Weimar, Opera Paryska i Glyndebourne Festival, a także Cornell, Oberlin, Stanford, Harvard, itd.

Paul McNulty jako pierwszy w czasach nowożytnych zbudował fortepiany Pleyel 1830, Boisselot 1846, Streicher 1868 oraz warszawski fortepian Chopina, 1826 Buchholtz. Obecnie Paul McNulty zajmuje się renowacją zabytkowych francuskich fortepianów dla Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina w Warszawie.

Proces budowy kopii; prezentacja i film o kopii fortepianu Buhcholtza

Paul McNulty jest producentem światowej sławy fortepianów, znanych z najwyższej jakości wykonania. Budową instrumentów zainteresował się po studiach muzycznych w Peabody Conservatory w Baltimore. Ukończył technikę fortepianową w North Bennet Street Industrial School w Bostonie, gdzie uzyskał uprawnienia cechowe jako egzaminator strojenia.

Paul McNulty wykonał ponad 300 fortepianów. Jego kopie Silbermanna, Steina, Waltera, Hofmanna, Fritza i Grafa są używane do koncertów i nagrań w najbardziej prestiżowych salach koncertowych i operowych, są własnością wybitnych muzyków i czołowych instytucji muzycznych, takich jak Nikolaus Harnoncourt, Paul Badura-Skoda, Malcolm Bilson, Ronald Brautigam, Warszawski Instytut Chopinowski, Klassik Stiftung Weimar, Opera Paryska i Glyndebourne Festival, a także Cornell, Oberlin, Stanford, Harvard, itd.

Paul McNulty jako pierwszy w czasach nowożytnych zbudował fortepiany Pleyel 1830, Boisselot 1846, Streicher 1868 oraz warszawski fortepian Chopina, 1826 Buchholtz. Obecnie Paul McNulty zajmuje się renowacją zabytkowych francuskich fortepianów dla Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina w Warszawie.

Specyfika Camille’a. Fortepiany Pleyela w okresie paryskim F. Chopina

1. Charakterystyka brzmienia z odniesieniami do źródeł historycznych
– Dowody z listów Chopina
– Komentarze ówczesnych muzyków i krytyków

2. Jakie czynniki przyczyniają się do powstawania takiego dźwięku?
– Ewolucja od pianina (pierwsze pianina zostały wyprodukowane w tym samym roku, w którym zmarł Ignacy Pleyel) do fortepianu
– Badania nad pianinami Pleyela, które zachowały oryginalny materiał i strukturę (np. 3 pianina z 1844 r.: Pleyel Rossiniego w Bolonii, we Włoszech itp.)
– mechanika
-filc (zastosowany materiał, gęstość i wielkość) z demonstracją  

3. Kontekst historyczny ówczesnej twórczości muzycznej
– występy odbywały się głównie w salonach dla stosunkowo niewielkiej publiczności (wciąż pod silnym wpływem tradycji z XVIII wieku)
– konstrukcja fortepianów Pleyela idealnie nadawała się do takich warunków
– Chopin zawsze wolał grać w salonach dla wąskiego grona przyjaciół (np. Eugene Delacroix itd.)

Olivier Fadini

Krall i Seidler – budowa kopii

Próba omówienia metodyki pracy nad odtworzeniem instrumentu, z uwzględnieniem technik i materiałów (skóra, drewno, struny, metale). Seminarium będzie zilustrowane zdjęciami z procesów technologicznych oraz prezentacją fortepianów na żywo.

Andrzej Włodarczyk, ur. 1972 w Warszawie. Absolwent Technikum Budowy Fortepianów w Kaliszu (1994) oraz Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego (1998). Od 1993 r. prowadzi „Pracownię Pianin i Fortepianów Andrzej Włodarczyk” oferującą naprawy, strojenie, ekspertyzy oraz renowację instrumentów historycznych i współczesnych.  Praktykował w fabryce Steinway & Sons w Hamburgu (2007). W latach 2000-2006 był wykładowcą Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie (Zasady strojenia i budowa fortepianu).
Od wielu lat jest stroicielem instrumentów Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina.
Jeden z inicjatorów powstania „Stowarzyszenia Polskich Stroicieli Fortepianów” (2007). Współpracuje z instytucjami z terenu całego kraju (Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, Filharmonia Narodowa, Zamek Królewski, Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Akademia Muzyczna im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi, Kolekcja Zabytkowych Fortepianów im. Andrzeja Szwalbego w Ostromecku, Pałac w Chrzęsnem, Muzeum Okręgowe w Krośnie, American School in Warsaw, Wojsko Polskie, Muzeum Gdańska i in.). Obsługiwał Międzynarodowy Festiwal Chopinowski w Dusznikach-Zdroju, Międzynarodowy Festiwal Muzyczny Chopin i Jego Europa, Festiwal Ad Libitum, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień, Koncerty Chopinowskie w Łazienkach Królewskich, Floralia Powsin).
Inicjator cyklu „Czar dawnych fortepianów w Radzyminie. Konstruktor fortepianów ( zbudowane dwie kopie fortepianu wiedeńskiego A. Waltera według wzoru z 1795 r. oraz kopie fortepianu warszawskiej firmy Krall i Seldler według wzoru z 1830 r.).
Właściciel największej polskiej prywatnej kolekcji historycznych fortepianów, stale wykorzystywanej do koncertów i nagrań.

Broadwood 1846 – rekonstrukcja fortepianu

Próba omówienia zagadnień związanych z rekonstrukcją wyżej wymienionego instrumentu, z podziałem na:
– część akustyczną
– część meblową
– mechanizm z klawiaturą
Dyskusja dotyczyć będzie stanu przed pracami, prac i efektu końcowego prac.

Andrzej Włodarczyk, ur. 1972 w Warszawie. Absolwent Technikum Budowy Fortepianów w Kaliszu (1994) oraz Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego (1998). Od 1993 r. prowadzi „Pracownię Pianin i Fortepianów Andrzej Włodarczyk” oferującą naprawy, strojenie, ekspertyzy oraz renowację instrumentów historycznych i współczesnych.  Praktykował w fabryce Steinway & Sons w Hamburgu (2007). W latach 2000-2006 był wykładowcą Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie (Zasady strojenia i budowa fortepianu). Od wielu lat jest stroicielem instrumentów Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina. Jeden z inicjatorów powstania „Stowarzyszenia Polskich Stroicieli Fortepianów” (2007). Współpracuje z instytucjami z terenu całego kraju (Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, Filharmonia Narodowa, Zamek Królewski, Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Akademia Muzyczna im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi, Kolekcja Zabytkowych Fortepianów im. Andrzeja Szwalbego w Ostromecku, Pałac w Chrzęsnem, Muzeum Okręgowe w Krośnie, American School in Warsaw, Wojsko Polskie, Muzeum Gdańska i in.). Obsługiwał Międzynarodowy Festiwal Chopinowski w Dusznikach-Zdroju, Międzynarodowy Festiwal Muzyczny Chopin i Jego Europa, Festiwal Ad Libitum, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień, Koncerty Chopinowskie w Łazienkach Królewskich, Floralia Powsin). Inicjator cyklu „Czar dawnych fortepianów w Radzyminie. Konstruktor fortepianów ( zbudowane dwie kopie fortepianu wiedeńskiego A. Waltera według wzoru z 1795 r. oraz kopie fortepianu warszawskiej firmy Krall i Seldler według wzoru z 1830 r.).
Właściciel największej polskiej prywatnej kolekcji historycznych fortepianów, stale wykorzystywanej do koncertów i nagrań.

Historyczne cechy dotyku i dźwięku fortepianu powinny być uwzględnione we współczesnych fortepianach – wezwanie do ponownego wynalezienia utraconych rejestrów i dźwięków

Udo Steingraeber jest szóstym z kolei dyrektorem fabryki fortepianów w Bayreuth, Steingraeber & Söhne, gdzie uczył się także budowy fortepianów. Studiował prawo i teatrologię na Uniwersytecie Ludwiga Maximiliana w Monachium. Eduard Steingraeber, założyciel firmy w Bayreuth, był jego prapradziadkiem. W latach 1980-2009 Udo Steingraeber wraz z zespołem projektowym Steingraebera opracował trzy nowe fortepiany koncertowe, różne fortepiany kameralne i salonowe oraz pianina koncertowe. Większość z nich była przeznaczona dla jego własnej firmy, ale niektóre, jak np. nowy fortepian Pleyel 280, powstały na zamówienie kolegów z branży pianistycznej. Od 1988 roku innowacje firmy Steingraeber & Sons nieprzerwanie zdobywają nagrody na każdym paryskim teście fortepianowym instrumentów najwyższej klasy. Niektóre z nich były nagradzane niezależnie, inne wspólnie z pięcioma wysoce wykwalifikowanymi kolegami, którzy tworzą niewielką grupę najlepszych światowych producentów A-1, jak określa się ich w rankingach amerykańskich.

Steingraeber & Söhne przyjmuje credo: „Rozwój techniczny fortepianu nigdy nie jest zakończony, ponieważ rozwój muzyczny również trwa”. Zespół konstruktorów Steingraebera stworzył całą serię innowacyjnych produktów, które uzupełniają klasyczne fortepiany Steingraeber & Söhne, zbudowane według bardzo tradycyjnych zasad. Innowacje te obejmują np. płyty rezonansowe z włókna węglowego, mechanizm SFM dla pianin, szynę Sordino i Mozarta dla fortepianów, pedały sterowane magnesem dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich oraz ostatnio pianino Transducer. 

Jako wieloletni przewodniczący Federacji Niemieckich Techników Fortepianowych (BDK) i wiceprezes Stowarzyszenia EUROPIANO, Udo Steingraeber jest szczególnie oddany sprawie poprawy edukacji i szkolenia europejskich budowniczych fortepianów. Był również siłą napędową rozwoju Europejskiego Stopnia Technik Pianistycznych w latach 2003-2006. 

Zabytkowy Steingraeber Haus w Bayreuth, rokokowy pałac z 1754 r., jest jego ulubionym miejscem spędzania wolnego czasu. Jego ściśle historyczna renowacja trwa z roku na rok, podobnie jak promocja sztuki współczesnej, muzeum fortepianu z dużą wystawą Franciszka Liszta oraz program kulturalny obejmujący ponad sto imprez rocznie, dla których Steingraeber Haus Bayreuth jest otwarty dla szerszej publiczności. Za wszystkie te działania, a także za mecenat i sponsorowanie instytucji społecznych i kulturalnych Udo Steingraeber otrzymał dwie nagrody kulturalne.

W 2023 r. planuje przekazać kierowanie firmą swoim dzieciom Alban i Fanny Steingraeber.

Prezentacja systemu dla niepełnosprawnych (sparaliżowanych) pianistów

Michiel van Loon urodził się w 1947 r. w Hadze. Po 17 latach pracy na różnych stanowiskach w firmach budowlanych, w 1982 r. tymczasowo przerwał pracę, aby zająć się trójką dzieci, a jego żona kontynuowała karierę zawodową. W tym czasie zajmował się renowacją kilku pianin i uczył się techniki gry na fortepianie. Od 1991 r. jest dyplomowanym technikiem pianistycznym. W 2002 r. został poproszony o pomoc niepełnosprawnemu pianiście w ponownym użyciu pedału tłumika. Z pomocą różnych osób opracował system, dzięki któremu tłumienie może być obsługiwane za pomocą innych części ciała niż stopa. Początkowo z wykorzystaniem części od PianoDisc ze Stanów Zjednoczonych, a później między innymi z częściami od firmy Laukhuff z Niemiec. 12 pianistów niepełnosprawnych w Holandii, 2 w USA i 1 we Włoszech może teraz obsługiwać tłumiki niewielkim ruchem kolana lub przez ściśnięcie ustami balonika z pipetą. System może być wbudowany w niemal każde pianino lub fortepian. Istnieje również samodzielna wersja demonstracyjna, którą można umieścić pod fortepianem lub przed pianinem.

Rozwój nigdy się nie kończy. Jak zaprojektować nowe pianino. Czy jest coś, co można poprawić?

Tadeáš Doskočil urodził się w 1990 r. w Hradec Králové. Po nieudanej nauce w gimnazjum odnalazł się w Średniej Szkole Artystycznej instrumentów muzycznych i mebli. W 2011 r. ukończył technikum pianistyczne. Po maturze postanowił poszerzyć swoją wiedzę na Uniwersytecie Mendla w Brnie, gdzie ukończył studia na kierunku technologia obróbki drewna i zarządzanie. Podczas studiów magisterskich pracował w firmie PETROF jako młodszy technolog oraz odbył kilka staży w różnych warsztatach pianistycznych. Po zakończeniu studiów magisterskich postanowił doskonalić swoje umiejętności językowe w Wielkiej Brytanii. Po powrocie z Wielkiej Brytanii podjął pracę w firmie PETROF w Dziale Badań i Rozwoju. Od początku swojej kariery zawodowej brał udział we wszystkich nowych fortepianach produkowanych w PETROF-ie i uczy się projektowania fortepianów.

Przewiń do góry